Jak już wcześniej zostało wspomniane agresja jest reakcją naturalną i nieuniknioną. Nie należy więc jej za wszelką cenę zwalczać, ponieważ jest to działanie z góry skazane na niepowodzenie. Należy szukać metod efektywnego i społecznie akceptowanego sposobu jej skanalizowania i rozładowania (H. Arendt, 1998). Przykładem takiego „środka zastępczego” jest sport, który to zasadniczo jest jedyną sytuacją, w której społeczeństwo nie tylko toleruje, ale także często podsyca agresywne zachowania. Dzieje się tak szczególnie w sporcie zawodowym, w dziedzinach sztuki walki czy grach zespołowych (A. Gorący, 1998).
Agresja to zachowanie, którego celem jest wyrządzenie krzywdy drugiej osobie. Agresywne zachowanie może przyjmować różne formy: od obelg werbalnych, po przemoc fizyczną. W sporcie mamy do czynienia z tzw agresją wrogą. Ma ona miejsce wtedy, gdy podstawową intencją czyjegoś zachowania jest wyrządzenie krzywdy drugiemu zawodnikowi. Ponadto, formie tej towarzyszy gniew oraz ukryta chęć ujrzenia cierpienia swojej ofiary. Istnieje również pojęcie agresji instrumentalnej, która występuje wtedy, gdy czyjeś zachowanie może wyrządzić krzywdę, jednak intencją zawodnika jest chęć uzyskania punktu lub powstrzymania rywali przed zdobyciem przewagi. W wielu dyscyplinach sportowych, w których zawodnicy wchodzą ze sobą w kontakt, dopuszczany jest pewien stopień agresji instrumentalnej, choć oczywiście pod żadnym pozorem nie wolno celowo dążyć do kontuzjowania przeciwnika. Agresja wroga natomiast jest niedopuszczalna. Niestety realia pokazują, że widz obserwujący widowisko sportowe często jest świadkiem agresji zarówno instrumentalnej, jak i wrogiej (M. Jarvis, 2003).
Od tego, którym z wyżej wymienionych rodzajów agresji posługiwał się będzie zawodnik istotny wpływ ma osoba trenera. Odgrywa on bowiem znaczącą rolę w procesie socjalizacji młodego zawodnika. Często staje się dla sportowca autorytetem nie tylko w ramach uprawianej dyscypliny sportu, ale także w pozostałych dziedzinach życia. Istotne jest więc aby trener był osobą, która potrafi dać dobry przykład własnym zachowaniem oraz odpowiednio ukierunkować swojego podopiecznego. Aby sytuacja taka mogła mieć miejsce trener musi być osobą dojrzałą z odpowiednio ukształtowaną psychiką. Zarówno w kontaktach z zawodnikami jak i z osobami trzecimi nie powinienem przejawiać zachowań agresywnych. Ważne są również kwalifikacje – wiedza o najnowszych osiągnięciach nauk pedagogicznych dotyczących wychowania, oraz umiejętność wykorzystania tej wiedzy tak, aby przyczyniały się do likwidacji negatywnych aspektów sportu (Z. Dziubiński, 2007).
Znaczącą rolę odgrywa zachowanie trenera w trakcie trwania zawodów zwłaszcza w przypadku powstania sytuacji, która może rodzić zachowania agresywne. Zaapelowanie o zachowanie spokoju i rozwagi wpływa na zawodników nie tylko poprzez bardzo istotny w danym momencie aspekt autorytetu trenerskiego. Równie ważne w danym momencie jest działanie zjawiska przykładu własnego, przy pomocy którego nakreślany jest pewien wzorzec przyswajany i utrwalany przez podopiecznych (Tamże).
W gestii trenera leży również wpojenie zawodnikom zasad danej dyscypliny z wyraźnym zaznaczeniem stopnia agresji, który jest dopuszczany a wynika z charakterystyki danej dyscypliny. Ograniczany jest przez następujące elementy:
- rodzaj dyscypliny
- wiek i płeć współzawodniczących
- przepisy i reguły
- dopuszczalne rozwiązania taktyczne
- ewentualne możliwości uszkodzeń ciała
- możliwość prowokacji
Utrwalenie ograniczeń wynikających z charakteru danej dyscypliny ma istotny wpływ na naukę samokontroli i panowania nad własnymi reakcjami (Tamże).
Osoba trenera nie jest jednak jedynym bodźcem wpływającym na zachowanie sportowca. Badania nad zjawiskiem agresji w sporcie prowadzone niezależnie przez D. Leith'a (1991) i Ch. Cox'a (1998) doprowadziły do określenia, które czynniki wypływają pozytywnie, a które negatywnie na prawdopodobieństwo wystąpienia agresji. Niektóre z nich są znaczącym bodźcem powodującym frustrację, dzięki czemu doskonale wpasowują się w teorię frustracji – agresji (M. Jarvis, 2003).
Tabela nr 1 - Czynniki sytuacyjne mające wpływ na prawdopodobieństwo wystąpienia agresji
|
Czynnik |
Związek z agresją |
|
temperatura prawdopodobieństwo odwetu różnica punktów (w razie przegranej) pozycja w lidze korzystny wynik wrogość kibiców agresja przeciwników |
pozytywny negatywny pozytywny negatywny negatywny pozytywny pozytywny |
Źródło: M. Jarvis: Psychologia sportu, Gdańsk 2003, s. 54.
Analizując zawarte w powyższej tabeli wyniki można zauważyć niewielką przewagę czynników pozytywnie wpływających na wzrost agresji u zawodników. Chciałbym jednak zwrócić uwagę, że nie wszys
Poza wspomnianymi w tabeli nr 1 czynnikami kształtującymi poziom agresji u sportowców istotny wpływ ma także coraz bardziej rozpowszechnione wśród zawodników zjawisko stosowania dopingu farmakologicznego. Środki te powodują zmiany w gospodarce hormonalnej, a co za tym idzie także w psychice osoby zażywającej, które mogą przyczynić się do wzmożonego narastania frustracji bezpośrednio przyczyniającej się do przejawów agresji, oraz powodować zanik odruchów hamujących tego typu reakcje (A. Rejzner, 2004).
Biorąc pod uwagę wszys
Pierwszym z nich jest zawieranie kontraktów psychologicznych. Polega to na negocjacji między sportowcem a jego trenerem lub psychologiem pewnego rodzaju „umów”, które ściśle określają jakie zachowania są wskazane, które w pewnych warunkach można zaakceptować, a które są bezwzględnie zabronione. Kontrakt taki nie ma swojego fizycznego odzwierciedlenia. Istnieje on w świadomości zawodnika i cały czas mu towarzyszy.
Kolejnym jest wspomniane już wcześniej katharsis. Poprzez długotrwały i ciężki trening osłabiona zostaje agresja u sportowców. Następuję skanalizowanie i wyzbycie się negatywnych emocji oraz redukcja potrzeby agresji. Dzięki wysiłkowi fizycznemu rozładowane zostaje napięcie psychiczne jak i uczucie złości.
Innym sposobem radzenia sobie z agresją u zawodników jest stosowanie kar. Stanowią one skuteczny sposób przymusowego hamowania agresji u sportowców. W kontekście teorii społecznego uczenia się dzięki karze agresywny zawodnik uczy się, że konsekwencje takiego zachowania są dla niego negatywne. Kara uczy zatem, że agresja nie popłaca. Należy jednak pamiętać, że kara jest skuteczna tylko wtedy, gdy stosuje się ją natychmiast po zaistniałym czynie, oraz gdy jest dostatecznie surowa.
Powyższe metody można stosować zarówno w celu zapobiegania nasilającym się zachowaniom agresywnym u młodych sportowców jak i powstrzymywania u osób przejawiających skłonności do takich zachowań (M. Jarvis, 2003).
Pomimo wielu sposobów pomagających w kontrolowany sposób skanalizować negatywne zachowania, a w konsekwencji złagodzić przejawy agresji przy pomocy sportu, w społeczeństwie panuje opinia, według której zaangażowanie się w sporty mające „agresywny” charakter prowadzi do utrwalenia nowych agresywnych zachowań. Przykładem takiej dyscypliny są różne odmiany sztuk walki.
Łukasz Kujawiak